درس تربیت در محیط خانوادگی، حجت‌الاسلام‌والمسلمین مجتبی تهرانی، قسمت دوم
تعداد بازدید 211 || تاریخ 1396/02/18

بسم‌الله الرحمن الرحیم

حجت‌الاسلام‌والمسلمین آیت‌الله مجتبی تهرانی

موضوع: تربیت در محیط خانوادگی

قسمت دوم

 

 رُوِیَ عَن رَسولِ الله (صلَّی اللهُ عَلیه و آلِه و سَلَّم) قال:

 «إِنَّ الغَیرَةَ مِنَ الایمان [1]» » غیرت از آثار ایمان است.

 مروری بر مباحث گذشته

 بحث ما راجع به محیط‌هایی بود که انسان در آن محیط‌ها ساخته می‌شود و رابطه‌ها در آن محیط‌ها محبتی است. غیرت هم از محبت نشئت می‌گیرد و همان محبت موجب می‌شود که شخص غیور، چه نسبت به خودش، چه نسبت به آن‌کسانی که تحت نظر او در آن محیط هستند نقش سازندگی داشته باشد. گفته شد اولین محیط که قوی‌ترین رابطه محبتی در آن است، محیط خانوادگی است و بالاترین رابطه هم رابطۀ میان پدر و مادر در ارتباط با فرزند است که نقش سازندگی دارد.

بحث به اینجا رسید که فرزند برای والدینش میراث است. این را هم‌عرض کردم که فرزند ادامه وجودی پدر و مادر در این نشئه است و بقاء والدین به بقاء اوست. از طرفی هم فرزند امانتی الهی است. یک‌وقت میگویی به اینکه خودِ فرزند میراث است، یک‌وقت تو خودت می‌خواهی میراثی برای او بگذاری. این‌ها دو گونۀ متفاوت است.

 

 ادب، ارثی جاودانه برای فرزند

 در اینجا این مطلب مطرح می‌شود که: معمولاً وقتی ارثیه گفته می‌شود، می‌روند سراغ مال! حال اینکه اگر امر دایر بشود به اینکه در دست فرزند چیزی بماند، باقی باشد بهتر است یا مثل مال فانی؟ در اینکه اگر ارث فانی شود به درد نمی‌خورد، شبهه‌ای نیست. باقی باشد بهتر است. بقاء هم نه به این معنا که تا در دنیاست باقی بماند؛ بلکه در تمام نشئت وجودی - چه نشئه دنیا، چه نشئه برزخ و چه آخرت - باقی باشد. چیزی به او ارث بدهی و برای او بگذاری که وسیلۀ سیر او در این نشئت باشد. حضرت امام صادق (علیه‌السلام) در باب آنچه برای فرزند به ارث گذاشته می‌شود فرمودند: «إِنَّ خَیرَ ما وَرَّثَ الآباءُ لِأَبنائِهِم الأَدَب لَا المال فَإِنَّ المالَ یَذهَبُ وَ الأَدَبُ یَبقَی [2]» «همانا بهترین چیزی که پدران برای فرزندان به ارث می‌گذارند، ادب است نه مال. چراکه مال از بین می‌رود و ادب باقی می‌ماند.» امام صادق (علیه‌السلام) فرق می‌گذارد بین مال و ادب. بهترین چیزی که پدران برای فرزندان به ارث می‌گذارند ادب است نه مال، بعد علّت را هم خیلی روشن‌بیان می‌فرمایند: مال از بین رفتنی است، امّا ادب از بین نمی‌رود.

 

 ادب، سازنده شاکلۀ وجودی هر شخص

 چرا مال از بین رفتنی است و ادب باقی می‌ماند؟ زیرا ادب شاکلۀ وجودی و روحی انسان را می‌سازد و شکل به آن می‌دهد. وجود برزخی ما هم تا قیامت، همان شاکلۀ وجودی است.

شاکلۀ وجودی هر فردی که ظاهراً شبیه انسان است، ممکن است انسان نباشد. باطن او را که تو نمی‌بینی! چشم برزخی تو باز نشده است تا بفهمی در باطن او چه هست! باطن هرکس شکل خاص خودش را دارد. ممکن است باطن انسان یک گرگ درنده‌ای باشد. البتّه با مرگ چشم برزخی آدمی باز می‌شود: «فَبَصَرُکَ الیَومَ حَدیِدٌ [3]» امروز چشمت تیزبین شده است یعنی حقیقت همه‌چیز را می‌بینی. آن موقع است که انسان می‌بیند وضعش چگونه است. وقتی از این عالم دارد می‌رود می‌فهمد انسان می‌رود، یا یک حیوان می‌رود. راجع به قیامت هم داریم «وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَت [4]» » و هنگامی که حیوانات وحشی برانگیخته می‌شوند

پس ادب شاکلۀ وجودی هر انسانی را می‌سازد. حالا اگر تعبیر می‌کنم به انسان، مسامحه است. باید بگویم هر شخص. این ادب است که موجب می‌شود شخصی به شکل انسانی الهی بشود؛ یعنی ملکات الهی پیدا کند.

 

 نقش پدر و مادر در الهی شدن فرزند

در اینجا این مسئله مطرح می‌شود که: نقش پدر و مادر در این مسئله چیست؟ آن‌کسانی که پرورش‌دهنده انسان هستند - یعنی والدین - چه نقشی در رابطه با الهی شدن فرزند دارند؟ چون اولین محیط که می‌خواهد انسان را بسازد اینجاست. منشأ غیرت آن‌ها محبت است و غیرتشان هم همان‌طور که در جلسه گذشته گفتم، غیرت حیوانی نیست. غیرت انسانی واله‌ی است، بُعدِ معنوی انسان است.

 اگر والدین می‌خواهند فرزند ازنظر باطن، صورتی الهی و انسانی پیدا کند، بدانند این امر از همان تربیتی که آن‌ها می‌کنند، تحقق می‌یابد. دربارۀ نقش والدین تعبیراتی وجود دارد که همۀ این‌ها متّخذ و برگرفته از معارف ماست مانند اینکه نقش والدین مانند نقش زارع و دهقان است. امّا با تفاوت‌هایی! زارع هم باید زمین را شخم بزند و آماده کند، هم بذر بپاشد یا نِشا کند و بعد هم آبیاری بکند تا آرام‌آرام، محصول برسد و ثمر دهد.

 

 تربیت فرزند از زراعت آسان‌تر است

والدین هم نقش زارع و دهقان رادارند امّا به یک معنا خیلی آسان‌تر. شاید این تعبیر را تابه‌حال نشنیده باشید که تربیت برای والدین خیلی آسان‌تر است نسبت به کاری که زارع و دهقان برای محصولش انجام می‌دهد، نه سخت‌تر! زارع باید سه کار بکند: هم باید زمین را شخم بزند و آماده کند، هم بذر را بپاشد، هم آبیاری کند. بعد بنشیند دستش را روی‌هم بگذارد ببیند ثمری می‌گیرد یا نه. ولی در مورد تربیت طفل لازم نیست دو کارِ اوّل را بکنی، یک کار بکن. چون ازنظر زمین، زمینِ آن طفل آماده است، هیچ شخم زدن نمی‌خواهد. در روایتی که جلسه گذشته مطرح شد دیدید که علی (علیه‌السلام) به این مضمون فرمودند که بچه‌ای که تازه در دامن تو چشم‌باز کرده، صفحه روح او، قلب او، پاک است. هیچ سنگ و کلوخی در آن نیست. اتفاقاً سریع هم اثر می‌گذارد. هم سریع است و هم عمیق. هر دو در تعبیر حضرت وجود دارد.

بذر هم لازم نیست تو بپاشی، بذر آن را خدا پاشیده است. بذرش همان عقلِ عملی است. تمام اموری که از دیدگاه عقل ما حَسَن است یا قبیح است، همه این‌ها را می‌داند. امّا به‌صورت بالقوّه است، استعداد است. تو فقط این را در طفل به فعلیت برسان؛ یعنی اینکه تو فقط باید آبیاری بکنی. زمین آماده است، نِشا را خدا کاشته است، بذر را پاشیده است. تو می‌توانی خیانت نکنی؟! می‌توانی جنایت نکنی؟!

 

 ادب، آب حیات تربیت انسان است

حرف این است که‌ای پدر و مادر! فقط آب بده! حال میگویم که آب دادن یعنی چه. علی (علیه‌السلام) فرمودند: «إِنَّ بِذَوی العُقول مِنَ الحاجَة اِلی الأَدَب کَما یَظمَأُ الزَّرع اِلَی المَطَر [5]» «نیاز ذوی العقول به ادب مانند نیاز زرع است به باران

این عقل، عقل نظری نیست، عقل عملی است. همه انسان‌ها احتیاج به ادب دارند، اما میدانی ادب برای آن‌ها مثل چه می‌ماند؟ احتیاجشان مثل این است که زرع احتیاج به باران داشته باشد، نقش ادب مانند نقش باران و آب است.

والدین باید فقط کاری کنند که عقل عملی طفل، به فعلیت برسد. به فعلیت برسد یعنی چه؟ یعنی عقل عملی را که جنبه استعدادی دارد و به‌صورت بالقوّه است، شکوفا کنند.

 

ادب یعنی شکوفایی عقل عملی

لذا در روایاتمان داریم که والدین باید به او شکل بدهند و در او ملکات ایجاد کنند. چگونه ملکه را برای او درست می‌کنند؟ علی (علیه‌السلام) این تعبیر را می‌فرماید که: «الأَدَبُ صُورةُ العَقل [6]» » ادب صورت عقل است.

مراد عقل عملی است؛ یعنی آن بذرها باید به فعلیت برسد، ادب آن‌ها را به فعلیت می‌رساند. ما در بحث‌های طلبگی خودمان میگوییم فعلیت شیء به‌صورت شیء است. نقش ادب این است که آن چیزهایی که در مکنون طفل نهفته است را آشکار می‌کند و به فعلیت می‌رساند. چه در بعد انسانی او، چه در بعد الهی او. «کُلُّ مُولُودٍ یُولَدُ عَلَی الفِطرَة [7]» «هر طفلی بر سرشت الهی به دنیا می‌آید

 

 تربیت از دو طریق سمعی و بصری است

بنابراین، تو اگر می‌خواهی چیزی برای او به ارث بگذاری، یک‌چیزی را انتخاب کن که در تمام نشئت وجودی‌اش از آن بهره بگیرد؛ و آن تربیت است. تربیت مانند مسئله زراعت است. امّا با این تفاوت که خیلی آسان‌تر از آن است. این زمین شخم زدن نمی‌خواهد، بذر پاشیدن نمی‌خواهد، نِشا کاشتن نمی‌خواهد. خدا کاشته است. تو خرابکاری نکن! فقط آن را آب بده! حالا با چه چیزی آب بدهی؟ تربیت از دو طریق سمعی و بصری است.

ملکات ما براثر تکرار ایجاد می‌شود. هنگامی‌که بچه به دنیا می‌آید، ازنظر درونی این‌گونه است که یک قوۀ حافظه دارد (اتاق بایگانی). هر چه به او بگویی مهر چه ببیند، سریع می‌برد و در اتاق بایگانی‌اش می‌گذارد. سرعت گیرندگی‌اش زیاد و عمیق است. وقتی هم رفت آنجا، به این زودی بیرون نمی‌آید. وقتی‌که این کار تکرار شد، به‌صورت ملکه درمی‌آید و شاکلۀ او را تشکیل می‌دهد. شاکلۀ وجودی معنایش این است که ملکات، از دو راه سمعی و بصری شاکلۀ وجودی و درونی انسان را تشکیل می‌دهد.

ما در روایاتمان داریم که بچه وقتی به دنیا آمد، مستحب است همان روز اوّل، در گوش راست او اذان گفته شود و در گوش چپ او اقامه؛ یعنی اولین صوت و آهنگی که از راه سمع و گوش به او می‌رسد، توحید و نبوت و... باشد. این در روز اوّل مستحب است. میگویند تا قبل از اینکه ناف او بیفتد که معمولاً حدود ده روز طول می‌کشد این کار مستحب است و این از طریق سمع است.

روایتی از امام باقر (علیه‌السلام) است و هم از امام صادق (صلوات‌الله‌علیه) است که فرمودند: «إِذا بَلَغَ الغُلام ثَلاث سِنین یُقالُ لَهُ سَبع مَرَّات قُل: لاإِله الا الله ثُمَّ یَترُک [8]». «بچه وقتی به سه‌سالگی رسید به او هفت مرتبه این‌گونه گفته شود که:» بگو: لا اله الا الله «سپس رها شود»

 وقتی بچه به سن سه‌سالگی رسید یعنی دو سالش تمام شد، می‌خواست وارد سه سال بشود و معمولاً بچه زبان‌باز می‌کند که می‌تواند کلمات را بگیرد و ادا کند - «بَلَغَ» یعنی می‌رسد به اینجا - به او کلمۀ توحید را بگو و هفت بار هم بگو. چرا هفت بار؟ برای اینکه این کلام با تکرار ملکه‌ی او بشود، یادش نرود.

 

تأثیر مخرّب صداهای شیطانی بر تربیت کودکان

 معارف ما این است. انسان الهی بساز، از همان کوچکی، از روز اول کلام الهی به گوشش بخورد. آهنگ الهی را بشنود نه آهنگ شیطانی را. وای به حال آن جامعه‌ای که اطفال آن به آهنگ شیطانی معتاد بشوند. به خدا قسم اگر می‌گفتند این آهنگ‌های شیطانی استحباب دارد، این‌گونه اصرار نمی‌بود. می‌فهمید چه دارید می‌کنید؟ دشمنانتان دارند به اهدافشان می‌رسند.

 

[1] بحارالانوار، ج 68، ص 342

[2] اصول کافی، ج 8، ص 150

[3] سوره مبارکه ق، آیه شریفه 22

[4] سوره مبارکه تکویر، آیه شریفه 5

[5] غررالحکم، ص 53، روایت 406

[6] غررالحکم، ص 247، روایت 5097

[7] بحارالانوار، ج 3، ص 279

[8] بحارالانوار، ج 85، ص 131

 

 

معرفی کتاب

کتاب وحی و نبوت شهید مطهری

سلام کتاب بسیار پر محتوای وحی و نبوت از شهید مطهری. داستان هایی در مورد پیامبر و خصوصیات و اخلاق و رفتار پیامبر اکرم همه در این کتاب

از همین گروه خبری

نظرات شما