درس تربیت در محیط خانوادگی، حجت‌الاسلام‌والمسلمین مجتبی تهرانی، قسمت پنجم
تعداد بازدید 212 || تاریخ 1396/05/28

بسم‌الله الرحمن الرحیم

حجت‌الاسلام‌والمسلمین آیت‌الله مجتبی تهرانی

موضوع: تربیت در محیط خانوادگی

قسمت پنجم

 

رُوِیَ عَن رَسولِ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

 « إنَّ الغَیرَةَ مِنَ الإیمانِ[1] » غیرت از ثمرات ایمان است.

 

 مروری بر مباحث جلسات گذشته

 بحث راجع به مسئله غیرت بود و گفتیم که غیرت از محبت ناشی می‌شود و اولین محیط و مؤثرترین محیط که شدیدترین محبت غالباً در اینجاست و باید بالاترین غیرت نیز از او نشأت بگیرد، محیط خانوادگی انسان است. رابطه محبتی میان پدر و مادر با فرزند، غیرت نسبت به خانواده را ایجاد می‌کند و این غیرتشان اقتضا می‌کند که فرزند را در دو بُعد انسانی و الهی تربیت کنند. اشاره شد که طریق و راه تربیت عبارت است از دو راه سمعی و بصری، که این روش، روشی الهی است.

 

 معنای تربیت

 از این جلسه به بعد به‌طور مستقل وارد اصل بحث تربیت می‌شویم که اولاً تربیت یعنی چه؟ اگر بخواهیم تربیت را در یک‌مرتبۀ نازلِ و در بُعد اخلاقی تعریف کنیم - زیرا در بُعد معرفتی هم بحث شده است - معنای تربیت در یک عبارت این است: "روش رفتاری و گفتاری دادن به غیر، به‌طوری‌که این روش، ملکه او بشود." این را تربیت میگویند. کسی را تربیت کردن یعنی اینکه روش رفتاری و گفتاری به او یاد داده شود. تربیت در بُعد اخلاقی این است و اگر این ملکۀ او شد، به این معنا که هر وقت کاری انجام می‌دهد، بر اساس روش رفتاری و گفتاری باشد که مربّی به او آموزش داده، ملکۀ او شده است و میگویند: مربّی او را تربیت‌کرده است.

 

 نتیجۀ تربیت

 دو گونه تربیت داریم؛ هم تربیت حَسَن داریم و هم تربیت بد داریم. میگویند: مربِّی او خوب یا بد بود که این‌طور تربیت شد. مردم وقتی یک کار خوب را از بچه می‌بینند، میگویند: این‌ها ثمرات تربیت است. مثلاً فرض کنید اگر فرد، عملی یا حرفی، رفتار و گفتاری انجام بدهد که بر هیئت حسنه است و عقلاً و شرعاً پسندیده و سزاوار است، مردم میگویند: این ثمرۀ تربیت است. یعنی این کار از آن ملکه‌ای که برای او حاصل‌شده است، تراوش می‌کند. یعنی کارهایی که می‌کند، کارهایی است که هم عقل و هم شرع می‌پسندد. این ثمرۀ تربیت است که از او دیده می‌شود. بعد هم میگویند: آدم مؤدبی است. اگر هم کارهایش از جنبۀ شرعی خوب بود، میگویند: مؤدّب به آداب شرعی است.

 

 تربیت از دیدگاه اهل معرفت

 اهل معرفت تعریف خاصی از تربیت دارند و بحث‌هایی دارند. آن‌ها مسئله تربیت و ادب را در سه رابطه مطرح می‌کنند. میگویند: تربیت در ربط با قلب و عقل و نفس آدمی است. آدم باید هم قلب خودش را تربیت کند، هم عقلش را و هم‌نفسش را. چگونه قلب تربیت و ادب می‌شود؟ یا اینکه چگونه عقل ادب می‌شود؟و.. آن‌ها در یک مرحله بالاتری وارد می‌شوند که نمی‌خواهم به آن بحث بپردازم؛ فقط تذکر دادم که آن مباحث جای خودش را دارد و اصطلاحات خودش را هم دارد. ما فعلاً بحثمان راجع به تربیت، در یک سطح پایین‌تر، در بُعد اخلاقی به معنای روش رفتاری دادن به غیر و روش گفتاری دادن به دیگری است.

 

 روشِ یاددادن روش

 خودِ این روش رفتاری و روش گفتاری به غیر دادن، یک روش می‌خواهد. من چگونه به بچه بگویم آن‌گونه که عقل می‌پسندد و آن‌طور که شرع می‌پسندد، حرف بزن و عمل کن؟ همین گفتن و یاددادن چه روشی دارد؟ چگونه به او بیاموزم؟ این همان مطلبی است که جلسه گذشته اشاره کردم. این باید به روش الهی باشد که البته روش الهی، عقلانی هم هست. خدا از دو راه سمعی و بصری، ابناء بشر را تربیت‌کرده است. این روش تربیت الهی است.

 

 زبان حال گویاتر از زبان قال است

 اگر برای تربیت هر دو راه بصری و سمعی ممکن باشد، این بحث مطرح است که کدام مؤثرتر است؟ گفتیم که روش رفتاری و گفتاری برای آموختن به غیر، باید باهم باشد؛ اما اینجا بحث در تأثیرگذاری بیشتر است. کدام‌یکی، اثرش قوی‌تر است؟ حالا جواب را در یک قالب تقریباً همگانی می‌ریزم. "یک‌زبان حال داریم و یک‌زبان قال داریم." زبان حال، گویاتر است یا زبان قال؟ زبان حال بُردش قوی‌تر از زبان قال است. البته این بحث که اشاره می‌کنم، تمام این‌ها متن معارف ماست و از روایات گرفته‌شده است.

 زبان حال در رابطه کارهای دیداری و شنیداری و رفتاری مطرح است. عبدالله بن عباس نقل می‌کند، می‌گوید: «قیل: یا رسول‌الله(صلّی الله علیه و آله و سلّم ) أَیُّ الجُلَساءِ خَیرٌ؟ قال: مَن تُذَکِّرُکُم الله رُؤیَتُه وَ یَزیدُ فی عِلمِکُم مَنطِقُه و یُرَغِّبُکُم فی الآخِرَةِ عَمَلُهُ[2] » به پیغمبر اکرم گفته شد: بین همنشینها، کدام‌یک از آن‌ها خوب است؟ حضرت فرمود: آنکه دیدارش شمارا به یاد خدا بی اندازد، کلامش فهم شمارا بارور کند و کردارش رغبت شمارا به آخرت بی افزاید.

 

 تأثیر معاشرت در تربیت

 سه خصوصیت را پیغمبر گفتند؛ 1- دیداری، 2- گفتاری، 3- رفتاری. اول فرمود: آن‌کسی که وقتی او را می‌بینی، با دیدن او به یاد خدا بیفتی! که تو به یاد خدا بیفتی نه آنکه این مطلب را از صفر به تو یاد دهد. یادآور خدا باشی! توحید در نهاد تو هست. این همان حرفی است که جلسه گذشته با یک روایت دیگر گفتم که بذر توحید، در نهاد همه ما هست. بذر تربیت چه در بُعد الهی آن و چه در بُعد انسانی‌اش، همه در وجود انسان هست؛ به‌عنوان عقل عملی و عقل نظری. اول ازنظر دیداری، به چهره او که نگاه می‌کنی به یاد خدا بیفتی. دوّم؛ وقتی حرف میزند به علم تو بیفزاید، یعنی نادانی را از تو بکاهد. سوّم؛ عمل او را که نگاه می‌کنی، کار او را که می‌بینی، تو را به آخرت ترغیب کند.

 

 ظاهر انسان‌ها پیام دارد

 در اینجا دیدار و رفتار، هر دو لِسان حال دارند؛ (اول و آخر روایت) دیدن که مسلماً لسان حال است. هیکل او را نگاه می‌کنی، یاد خدا بی اندازد. همین هیکل با تو حرف میزند. خیلی چیزها نشان می‌دهد که انسان، انسان الهی است یا شیطانی؟ این شکل و قیافه خودش زبان حال است. اوّل حضرت لسان حال را مطرح کرد، که در این شبه‌های نیست. حال سؤال این است که چرا اول به لسان حال اشاره کردند؟ روایت از علی (علیه‌السلام) « قال علی (علیه‌السلام): لِسانُ الحالِ أَصدَقُ مِن لِسانِ المَقال[3] » امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: زبان حال راست‌گوتر است از زبان قال.

 به‌اصطلاح مردم میگویند که: دم خروس را ببینم یا قسم حضرت عباسات را؟! دم خروس گویاتر است از قسم حضرت عباس.

 

 هیکل پدر و مادر در تربیت فرزند تأثیر دارد

 لذا ازنظر تربیت، وقتی بچه می‌خواهد تربیت شود، بدان آنکه بُرد بیشتر دارد، هیکل پدر و مادر اوست. هیکل پدر و مادر را بچه می‌بیند و این دیدن بیشتر از گفتن‌های پدر و مادر بر روی او تأثیر می‌گذارد. پدر را می‌بیند، مادر را می‌بیند، تشخیص بدهد که او ازنظر پیکره‌اش، انسان است یا حیوان است؟ من باید این‌ها را بگویم. من طبق روایت بحث می‌کنم.

 آیا میدانی تشبّه رجال به نساء حرام است که حالا خودت را در ذیّ نساء در آوری و شبیه زنان کرده‌ای؟ این بحث در فقه سر جایش بحث شده است؛ الآن بحث تربیتی است. فرزند نگاه می‌کند و می‌بیند و تشخیص می‌دهد. وقتی نگاه می‌کند، قوه شهوتش بروز و ظهور پیدا می‌کند یا فطرت الهی‌اش؟ گفتیم همه بذرها در این بچه هست؛ شهوت هست، غضب هم هست. با این دیدن، به یاد شیطان میافتد یُذَکِّرُکُم- یا به یاد خدا میافتد؟ بُعد معنوی‌اش فعال می‌شود یا شهوتش؟ به یاد حیوان میافتد، یا به یاد خدا میافتد؟

 

 بچه از همه‌چیز عکس‌برداری می‌کند

 جمله اول، با زبانِ حالِ پیکره‌ات و هیکلت او را تربیت می‌کنی. او این صحنه‌ها را عکس‌برداری می‌کند و فوری در روحش بایگانی می‌کند. اسم بایگانی روحش را می‌گذاریم «حافظه». اتاق بایگانی او حافظۀ اوست. همین‌طور هر چیزی که می‌بیند، عکس‌برداری می‌کند و به حافظه‌اش می‌سپارد. این فقط تأثیر هیکل بود.

 

 راست‌گویی را با راست‌گویی بیاموز

 «وَ یَزیدُ فی عِلمِکُم مَنطِقُهُ» دوّم؛ حرف که میزند، باید حرف‌هایش به‌قدری درست باشد که شبیه به دیداری بشود. حالا این یعنی چه؟ من یک روایت می‌خوانم بعد آن را معنا می‌کنم. علی(علیه‌السلام) فرمود: «خَیرُ إِخوانِکَ مَن دَعاکَ إِلی صِدقِ المَقال بِصِدقِ مَقالِه[4] » بهترین برادرانت آن‌کسی است که با راست‌گویی‌اش تو را به راست‌گویی بکشاند.

 

 این‌همانی است که عرض کردم. آنجا که کلام جنبۀ اخباری دارد، باید به نحوی باشد که شبیه به دیداری است. حتی ما در محاورات عرفیِ و روزمرۀ خودمان، از آن تعبیر به دیداری می‌کنیم، میگوییم: دیدم راست می‌گفت! دیدی یا شنیدی که راست می‌گفت؟ دیدم دروغ می‌گفت! ما هم این تعبیرات راداریم، چون آن‌قدر روشن است که کانّه سحّت آن را می‌بینیم. پدر! مادر! با بچه‌تان که صحبت می‌کنید و حرف می‌زنید، مواظب حرف‌هایتان باشید که جلوی او دروغ نگویید! راست‌گویی را با راست‌گویی بیاموز. این‌ها معارف ما است. می‌خواهی اثر بکند؟ روش گفتاری می‌خواهی به او آموزش دهی؟ این‌گونه روش گفتاری می‌دهند. این از طریق سمعی است. قبلی بصری بود. راست بگو! چه به او، چه در حرف‌ها و نقل‌هایی که او مطلع است راست بگو! هم به بچه راست بگو، هم جلوی بچه راست بگو! نگذار دروغ گفتن را یاد بگیرد!

 

 فطرت بچه دروغ بلد نیست!

 چرا؟ بچه‌ها از خودتان یاد می‌گیرند و به خودتان تحویل می‌دهند. معروف است که: حرف راست را از بچه بشنو! این یعنی چه؟ یعنی این هنوز در درونش دروغ شکل نگرفته، هنوز آن فطرت از بین نرفته، راستی و درستی درون او هست، اگر پدر و مادر جور دیگر عمل می‌کنند، برخلاف فطرت این بچه است. تمام این‌ها ریشه دارد در نهاد هر انسانی که راست‌گویی حسنه است و دروغ بد است.

 

 خوب عمل کردن بهترین آموزش است

 می‌رویم سراغ رفتاری آن، در آن روایت داشت«وَ یُرَغِّبُکُم فی الآخِرَةِ عَمَلُهُ» اینجا علی (علیه‌السلام) در این روایتی که خواندم فرمود: «خَیرُ إِخوانِکَ مَن ... وَ نَدَبَکَ إِلی أَفضَلِ الأَعمال بِحُسنِ أَعمالِه» بهترین برادرانت کسی است که ... تو را با بهترین کارهایی که جلو تو انجام می‌دهد به بهترین کارها دعوت بکند. که این هم دوباره روشی بصری است.

 

 از این دو طریق سمعی ـ بصری، فرزند تربیت می‌شود. آن‌هم به این نحو که در روایت آمده است؛ هم دیداری، هم شنیداری و هم رفتاری. این به بزرگ‌ترها هم اختصاص ندارد. اتفاقاً بچه زودتر می‌گیرد. اثر تربیت هم این است که فرزند با به‌کارگیری روش گفتاری و رفتاری خاصی که آموخته و برایش ملکه شده، هر چه انجام می‌دهد، چه گفتار و چه کردار، کارهایش عقلاً و شرعاً نیکو باشد.

 

 اللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد.

[1] وسائل الشیعة، جلد 20، صفحه 154

[2] وسائل الشیعه، ج 12، ص 23

[3] غررالحکم، ص 153

[4] وسائل الشیعه، ج 12، ص 23

 

معرفی کتاب

کتاب وحی و نبوت شهید مطهری

سلام کتاب بسیار پر محتوای وحی و نبوت از شهید مطهری. داستان هایی در مورد پیامبر و خصوصیات و اخلاق و رفتار پیامبر اکرم همه در این کتاب

از همین گروه خبری

آنچه در این کلیپ تصویری می بینید اثر جدید حامد زمانی است که به مناسبت ایام واقعه شکست آمریکا در طبس تولید گردیده است

مجلس ریش‌سفیدان افغانستان معروف به «لویه جرگه» انعقاد پیمان امنیتی با آمریکا را پذیرفت. پیمان امنیتى بلندمدت مورد نظر آمریکا، در صورتى ‏که امضا شود...

خود استاد آیت الله حق شناس(ره) در مراسم این شهید حضور می یابند! فراق این جوان برای استاد بسیار سخت بود

از جمله مصادیق همان است که انسان می‌تواند وجودش را از ازل عالم تا ابد عالم گسترده کند. انسان می‌تواند با خواندن گذشته‌ی انبیاء حسرت بخورد و طلب کند که کاش من هم با نوح و همراه نوح بودم و ایمان می‌آوردم. کاش با آدم و ادریس و موسی و ابراهیم و عیسی و انبیای دیگر بودم. ای کاش با نبی گرامی اسلام بودم، با اهل‌بیت بودم

امام خمینی (ره): شما خودتان جوانهایی هستید که میتوانید همه کارها را انجام بدهید .مخترعین ما میتوانند در سطح بالا اختراع بکنند ، مبتکرین ما میتوانند در سطح بالا ابتکار بکنند ، به شرط اینکه اعتماد به نفس خودشان داشته باشند .

در دیدار تیم‌های فوتبال رئال مادرید و رم که در آمریکا برگزار شد، در دقایق پایانی اتفاق جالبی رخ داد.

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار مسئولان نظام و سفرای کشورهای اسلامی (۹۴/۴/۲۷) با بیان وضعیت کشورهای منطقه فرمودند: «سیاست قدرتهای استکباری در این منطقه، سیاستهای خائنانه است.» ایشان در خطبه‌های نماز عید فطر نیز سیاست جمهوری اسلامی را حمایت از دوستان خود در منطقه اعلام کردند

نگاهی به استراتژی نیلوفر آبی ایالات متحده در مواجهه با داعش

سالروز شکست آمریکا در تجاوز به خاک ایران

سبک زندگی اسلامی ،مادر ۲۸ ساله با هشت فرزند . . .


نظرات شما